นั่งสมาธิแล้ววูบบ่อย นี่คืออรูปฌานหรือเปล่า

ถาม: อยากสอบถามอาการเวลาทำสมาธิครับ จริงๆ ไม่ได้คิดจะฝึกหรือใส่ใจนะครับ บางวัน นั่งสมาธิแล้วเหมือนวูบไป แล้วรู้สึกตัวเป็นจังหวะ บางทีวูบไปหนึ่งชั่วโมง มารู้สึกตัวอีกทีเวลาผ่านไปหนึ่งชั่วโมง ก็ยังนั่งอยู่ตรงนั้น อาการอย่างนี้คืออาการของฌานหรืออรูปฌานหรือเปล่าครับ มีหนังสือเล่มไหนของอาจารย์ที่พูดถึงเรื่องอรูปฌานบ้างหรือเปล่าครับ

---

ตอบ:

ลองดูองค์ประกอบ (Components) ของฌานดีๆ ซึ่งมีดังนี้: วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา

วิตก วิจาร คือ หาจุดปัก แล้วคลอเคลีย
เอกัคคตา คือ ผลจากการคลอเคลียกับอารมณ์กรรมฐานจนโกยเข้าอารมณ์เดียว ไม่มีอารมณ์ที่สอง
อุเบกขา จะค่อยๆ เคลือบเข้ามาทีละน้อยๆ เมื่อจิตเริ่มทรงตัว
ปีติ สุข คือ ผลพลอยได้ ซึ่งจะถูกละออก วางเฉยด้วยอุเบกขา เมื่อจิตตั้งมั่นมากขึ้น

จากที่ว่าไป ลองสังเกตดูให้ดีนะว่า ปลายทางคือ จิตรวมเป็นอารมณ์เดียว นิวรณ์จะถูกละ ตรงนี้ล่ะ มันก็บอกอยู่แล้ว

ฌาน คือ การมีสติตั้งมั่น ใส รู้อารมณ์เดียวอย่างแนบแน่น ไม่ใช่ดับหายวูบ ช็อตดับ หรือไร้สติ”!

ฌาน ไม่ใช่การ “นั่งหลับ”

ขอให้แยกแยะให้ออกนะ ไม่งั้นเดี๋ยวจะเหมาไปว่า การนั่งสัปหงกเมื่อทำสมาธิ คือ ป้ายรถที่จะต้องแวะทุกครั้ง จนกลายเป็นว่า ถ้านั่งแล้วยังไม่วูบ ถือว่ายังไม่ใช่ในแบบที่ต้องการ หรืออย่างที่ใครเอามาเป็นคำพูดแซวๆ ว่า “แหม นั่งประชุมทีไรก็เข้าฌานทุกที”

สมาธิและฌาน เป็นเรื่องของจิต ใช่ แต่มันต้องมีปัจจัยร่างกายมาด้วย ร่างกายมันยังมีผล

• เราออกไปทำงาน ตามแดดตากลม มีผล
• วันไหนร่างกายไม่พร้อม ทำงานหนัก ขับรถเยอะ เหงื่อออกเยอะ เพลีย มีผล
• กินหมูกระทะตอนเย็น แน่นท้อง มีผล
• กินเหล้ากินเบียร์ มีผลต่อสมอง มีผล
• ร้องคาราโอเกะมาสุดเสียง เต้นมันส์ มีผล
• มี Sex มา (เทพลังงานออก) มีผล

จากที่ว่าไป ร่างกายมีผลกระทบทั้งนั้น วันไหนกายไม่ดี จิตก็ไม่ตั้งมั่น เครียดสะสมจากการทำงาน สมองไม่ได้พัก ขึ้นโรงขึ้นศาล ลูกไม่เชื่อฟัง ฯลฯ มีเรื่องหงุงหงิงๆ ทั้งวันอย่างนี้ นิวรณ์ก็เข้าแทรก ก็มีโอกาสที่ฌานจะไม่เกิด

พอกลับมาถึงบ้าน แต่ใจมันฝักใฝ่ยังอยากจะนั่งสมาธิ พอมานั่ง ก็เกิดอาการสัปหงก บ้างก็โยกไปข้างหน้า หงึกๆ ก็มี ถ้าอย่างนี้ ไม่ต้องไปเพ่งสู้กับมัน และก็อย่าเพิ่งคิดไปก่อน ว่าอาการเหล่านี้คือคุณวิเศษปรากฏแล้ว

ให้ค่อยๆ เอนตัวลงนอนอย่างมีสติ ดูลมหายใจจนหลับ หรือทานนมอุ่นๆ สักแก้ว หาซีรีย์ที่ชอบนั่งดู หรือหาเพลงสบายๆ พักสมองให้สบาย แล้วว่ากันใหม่ก็เป็นทางเลือกที่น่าสนใจ

ให้สังเกตเรื่องสมาธิและฌานให้เข้าใจว่า… นิวรณ์ คือ ศัตรูของความตั้งมั่น

สภาวะของฌาน ต้องใส สติพร้อม และตั้งมั่นแนบแน่น ไม่ใช่นั่งเบลอ นั่งแบบหลอนๆ สัปหงก แล้วบอกว่าฌาน

เรื่องของสมาธิและฌาน มันเป็นเรื่องของเหตุและปัจจัยที่ตรงไปตรงมา ลองค่อยๆ เรียบเรียงเรื่องขององค์ประกอบของฌานให้เข้าใจ

ลองดูเล่มนี้ สมาธิและฌาน ฉบับลงลึก
สั่งซื้อได้ที่ Shopee ที่นี่

ถ้านึกไม่ออกว่าการนั่งสัปหงกเป็นยังไง ลองนึกถึงการนั่งเรียนภาคค่ำ ใครเคยเรียนหนังสือตอนเย็นๆ หลังเลิกงาน มีมั้ย? ทำงานมาทั้งวัน แล้วตอนเย็นเรียน ป.ตรีภาคค่ำ เรียนโทภาคค่ำ เรียนกันที 3 ชั่วโมง เคยนั่งๆ เรียนแล้วสัปหงกมั้ยล่ะ รู้สึกตัวอีกที อ.สอนจบแล้ว นั่นแหละ

แต่ถ้าตั้งมั่น ไม่เหนื่อย สมองไม่ล้า ก็สามารถนั่งฟังอาจารย์สอน คิดตามได้เป็นปกติ รู้เรื่อง จิตใส

เพราะงั้น ตอบโจทย์ได้แล้วนะ อย่าเพิ่งโยงเข้าอรูปฌาน หรือสภาวะพิเศษอะไรเลย ดูก่อนว่านิวรณ์อะไรก่อตัว

ขอให้ระลึกเอาไว้อย่างนี้เสมอ… ถ้าวันไหนทำสมาธิแล้วไม่รวม นั่งแล้วไม่นิ่งสักที ขอให้นึกถึงนิวรณ์ไว้ก่อน! ต้องมีสักตัวที่กำลังส่งผล เพราะงั้น อย่าเพิ่งโยงไปถึงอย่างอื่นเลย

เรื่องนิวรณ์นี้จริงๆ เลย มันเป็นเรื่องที่มักจะถูกมองข้าม เพราะเราคลอเคลียกับอารมณ์นิวรณ์จนคิดว่านิวรณ์เป็นนิสัย หรือเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต

พอเหนื่อยๆ แล้วมานั่งสมาธิ พอวูบหายไป ก็เลยคิดไปว่า เราเปิดโหมดนั่งสมาธิแล้วมักจะเป็นอย่างนี้ ยึดว่าวูบอย่างนี้คือสภาวะที่ใช่ ได้แล้ว โหมดสมาธิทำงานแล้ว พอเกิดอะไรขึ้น ก็รีบข้ามไปไกลจนถึงเรื่องภวังค์ หรืออรูปฌาน ทั้งๆ ที่จิตยังไม่ละจากนิวรณ์

หรือแม้กระทั่งนั่งแล้วเกิดจู่ๆ คิดถึงหน้าใครก็ไม่รู้ ไม่เคยเห็นมาก่อน นี่ก็จะไปโยงเข้าเรื่องเจ้ากรรมนายเวร เรื่องอดีตชาติ จนคลาดจากอารมณ์ปัจจุบันที่นิวรณ์กำลังส่งผล

อาการนี้แก้โดยการเปลี่ยนมานอนพักผ่อนให้เพียงพอ สำรวมกายวาจาใจ เดินจงกรม นั่งให้น้อยนาทีลง เช่น นั่ง 5-10 นาที รวมได้แล้วลุกขึ้นไปทำอย่างอื่น ไม่ต้องเสียดายสมาธิ เพลาๆ การเสพ เพลาๆ การไถมือถือ ดวงตาและสมองจะได้ไม่ล้าจนเกินไป

ส่วนเรื่องอรูปฌาน ศึกษาก็ได้ จะได้เห็นขอบเขต

อรูปฌาน จะขึ้นจากฐานฌานสี่ขึ้นไป พูดง่ายๆ ขอให้คล่องในฌานสี่ ให้อุเบกขาทรงตัว แล้วค่อยมาว่ากัน

ส่วนหนังสือที่พูดถึงอรูปฌาน มีสองเล่ม คือ อรหันต์สูตรจบกิจ เล่ม 1 และเล่ม สมาธิและฌาน ฉบับลงลึก

และอย่าลืมเป้าหมาย “สมาธิและฌาน คือฐานหนุน ให้ปัญญาเดินสะดวก”